Díli, 24 marsu 2026 – Provedór Direitus Umanus no Justisa, Virgílio da Silva Guterres “Lamukan,” akompaña husi Provedór-Adjuntu Governasaun Di’ak, Rigoberto Monteiro, no Provedóra-Adjunta Direitus Umanus, Maria Marília da Costa, hasoru malu ho Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay. Enkontru ne’e ho objetivu atu halo akompañamentu ba karta ne’ebé antes ne’e Provedór hato’o hodi husu ratifikasaun ba Protokolu Fakultativu ba Konvensaun Kontra Tortura (OPCAT).
Durante enkontru ne’e, Provedór subliña katak ratifika OPCAT sei kumpre kompromisu Timor-Leste nian ba ninia obrigasaun internasionál sira. Nia refere ba rekomendasaun sira hosi Komisaun ba Akollimentu, Lia-loos no Rekonsiliasaun (CAVR), ne’ebé baibain koñesidu hanesan CHEGA, ne’ebé husu medida sira hodi prevene tortura iha futuru no tratamentu kruél, dezumanu, ka degradante. Provedór destaka mós katak, iha nia mandatu estatutáriu, Provedoria dos Direitos Humanos e Justiça (PDHJ) iha kompeténsia atu propoin ba governu ratifikasaun tratadu internasionál sira no halo advokasia ba ninia implementasaun hafoin ratifikasaun.
Provedór nota liután katak ratifika instrumentu direitus umanus internasionál sira aliña ho Timor-Leste nia pozisaun nu’udar nasaun ne’ebé kompromete ba direitus umanus no valór demokrátiku sira. Nu’udar nasaun ki’ik ida, Timor-Leste bele sente orgullu hodi defende prinsípiu hirak ne’e iha palku internasionál. Provedór mós sujere ba Prezidente Parlamentu katak, hafoin ratifikasaun, Mekanizmu Preventivu Nasionál (MPM) bele inkorpora iha mandatu PDHJ ni’an. Tuir ninia estatutu atuál, Provedór kaer ona mandatu atu hala’o vizita ba prizaun sira, sentru detensaun polísia nian, no fatin sira seluk ne’ebé ema lakon liberdade, hodi halo ida-ne’e sai efisiente liu duké kria órgaun foun ida.
Prezidente Parlamentu hato’o benvindu ba delegasaun no rekoñese proposta sira ne’ebé hato’o husi PDHJ. Nia nota katak nia eskritóriu komunika ona ho Ministériu Negósiu Estranjeiru no Koperasaun (MNEK) no hein katak Ministériu sei hatama proposta formál ba ratifikasaun ba Parlamentu Nasionál. Bainhira simu ona, Parlamentu sei kontinua ho asaun tuir mai kona-ba asuntu ne’e.
Enkontru ne’e mós ko’alia kona-ba nesesidade urjente ba Lei Protesaun Dadus, Lei Siberseguransa, no Lei Siberkrime. Adisionalmente, diskusaun ne’e kobre importánsia atu ratifika Konvensaun Internasionál ba Protesaun Ema Hotu-hotu hosi Desaparesimentu Forsadu. PDHJ finaliza ona nota konseitu ida kona-ba Konvensaun ida-ne’e no sei halo tan konsultasaun ho organizasaun sosiedade sivíl sira molok hato’o ba Parlamentu no MNEK.
PDHJ mós iha sorumutu ne’e levanta inisiativa atu halo alterasaun ba Estatutu PDHJ hodi akomoda dezenvolvimentu institusionál resente no nesesidade sira ne’ebé mosu. Alterasaun sira ne’ebé propoin ho obejtivu atu hametin mandatu instituisaun nian, hasa’e nia efikásia hodi proteje direitus umanus no promove governasaun di’ak, no asegura aliñamentu ho padraun internasionál sira no nesesidade sira ne’ebé evolui.
This post is also available in: English