Dili, 20 outubru 2026 – Ekipa formadór husi Provedoria Direitus Umanus no Justisa (PDHJ), Unidade Asesoria Direitus Umanus Nasoens Unidas (UADU), no Sentru Formasaun Polísia (CFP) hala’o hela programa formasaun direitus umanus durante loron lima ba ofisiál Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) Dili hamutuk na’in 25.
Formasaun ne’e ho objetivu atu hametin ofisiál polísia sira-nia koñesimentu no kompriensaun prátika kona-ba direitus umanus iha sira-nia kna’ar loroloron, promove polisiamentu profisionál, no garante katak ofisiál sira familiariza ho lei nasionál, padraun internasionál, no prinsípiu direitus umanus. Nune’e mós buka atu prepara ofisiál PNTL sira atu kontribui ho efetivu ba misaun manutensaun pás Nasoins Unidas nian iha mundu tomak.
Ko’alia iha sesaun formasaun iha Sentru Formasaun CFP iha Comoro, Dili, iha loron 20 Outubru, Komandante Polísia Munisípiu Dili Inspetór Xefe Gaspar Lopes hato’o nia apresiasaun ba PDHJ ba kompromisu ne’ebé kontinua hodi haforsa kapasidade polísia nasionál nian.
Nia subliña importánsia atu dezenvolve forsa polísia profisionál ida ne’ebé iha koñesimentu nesesáriu, respeita direitus umanus, no serbí públiku ho integridade no responsabilidade.
Inspetór Xefe Lopes destaka mós dezafiu operasionál sira ne’ebé PNTL hasoru, partikularmente iha Dili, iha ne’ebé populasaun kontinua aumenta enkuantu polísia barak ho idade avansadu no sira-nia kapasidade operasionál menus daudaun. Nu’udar kapitál, Dili atrai ema husi munisípiu oioin ba atividade ekonómika no sira seluk, hodi hamosu dezafiu seguransa públika oioin ne’ebé ezije resposta polísia nian ne’ebé efetivu no oportunu.
Nia espresa esperansa katak formasaun ne’e sei hasa’e liután ofisiál sira-nia koñesimentu no permite sira atu hala’o sira-nia knaar ho profisionál liután, tuir prinsípiu direitus umanus universál sira, enkuantu kontribui ba pás, unidade, no seguransa públika iha sira-nia komunidade laran.
Iha diskursu abertura, Provedór ba Direitus Umanus no Justisa Virgílio da Silva Guterres “Lamukan” subliña katak, iha estadu direitu demokrátiku, instituisaun públika hotu-hotu, inklui PDHJ no PNTL, tenke la’o tuir Konstituisaun no lei sira ne’ebé aplikavel.
Nia esplika katak direitus umanus la’ós de’it responsabilidade PDHJ ka Nasoins Unidas nian, no mós la’ós prinsípiu opsionál ne’ebé instituisaun sira bele hili atu tuir ka ignora. Duké, sira nu’udar obrigasaun fundamentál ne’ebé iha abut iha Timor-Leste nia Konstituisaun.
“Artigu 1 Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste estabelese katak ita-nia rain hanesan estadu soberanu, independente, demokrátiku ne’ebé bazeia ba povu nia vontade no dignidade pesoa umana. Prinsípiu fundamentál rua ne’e tenke orienta ita-nia Konstituisaun, prátika governu nian, no konduta funsionáriu públiku hotu-hotu, inklui sira ne’ebé servisu iha instituisaun seguransa nian,”afirma Provedor.
Nia esplika liután katak Timor-Leste nia sistema demokrátiku diferensa fundamentalmente ho rejime autoritáriu sira ne’ebé esperiénsia durante okupasaun Indonézia no ukun koloniál portugés. Iha sistema autoritáriu nia okos, forsa militár no seguransa sira bele ezerse podér tuir autoridade ne’ebé ukun nia hakarak. Iha estadu direitu demokrátiku, instituisaun seguransa sira tenke respeita lei, povu nia vontade, no dignidade inerente ema ida-idak nian.
Provedor mós rekoñese dezafiu sira ne’ebé destaka husi Komandante Polísia Munisípiu Dili, partikularmente dezekilíbriu entre kreximentu populasaun no kapasidade polísia nian. Maski esforsu rekrutamentu la’o hela, nia subliña importánsia atu asegura katak forsa polísia iha pesoál ne’ebé sufisiente, prontidaun fíziku, no kapasidade operasionál hodi responde lalais no efetivu ba emerjénsia no dezorden públiku.
Nia hato’o esperansa katak formasaun loron lima ne’e sei fó koñesimentu prátiku ne’ebé partisipante sira bele aplika iha ida-idak nia servisu fatin no enkoraja lideransa polísia atu kontinua apoiu dezenvolvimentu profisionál no edukasaun direitus umanus iha instituisaun laran.
Entretantu, Amelia de Araujo, reprezenta Unidade Asesoria Direitus Umanus Nasoins Unidas (UADU), reafirma Unidade ne’e nia kompromisu atu servisu besik ho lideransa PNTL, instituisaun formasaun relevante sira, no PDHJ hodi identifika prioridade sira no esplora oinsá kooperasaun téknika bele responde di’ak liután ba nesesidade polísia nasionál nian.
“Ami nia objetivu hamutuk mak atu asegura katak prinsípiu direitus umanus la trata hanesan asuntu ketak ka teóriku de’it, maibé sai parte integrante ida husi formasaun polísia nian, foti desizaun, prosedimentu operasionál, no prátika profisionál loroloron nian,” nia hateten.
Nia iha konfiansa katak kooperasaun institusionál ne’ebé besik liután sei kontribui ba aprosimasaun sustentável ba edukasaun direitus umanus iha PNTL nia laran no hametin liután protesaun direitus umanus iha Timor-Leste.
Treinamentu ba ofisiál PNTL na’in 25 husi Munisípiu Dili ne’e hala’o iha Sentru Formasaun PNTL iha Comoro, Dili, husi loron 20 to’o 24 Outubru 2026.
This post is also available in: English


