Diálogu Nasionál Husu Parlamentu Atu Kompleta Ratifikasaun OPCAT

Díli, 18 marsu 2026 – Reprezentate husi parte interesada sira hola parte iha diálogu istóriku ida iha Díli hodi aborda asuntu ratifikasaun Protokolu Fakultativu ba Konvensaun Kontra Tortura (OPCAT), kompromisu ida ne’ebé halo durante dékada rua. “Tempu ba intensaun hotu ona, tempu ba desizaun mak agora,” Provedór Direitus Umanus no Justisa deklara.

Organiza husi Provedoria Direitus Umanos no Justisa (PDHJ), Asosiasaun ba Prevensaun Tortura (APT) no AJAR Timor-Leste, diálogu ne’e halibur reprezentante governu, parlamentu, no sosiedade sivíl dékada rua hafoin Timor-Leste asina tratadu ba dala uluk iha tinan 2005.

Iha diskursu abertura nian, Provedór Virgílio da Silva Guterres “Lamukan” liga istória todan nasaun nian kona-ba detensaun no tratamentu aat durante okupasaun indonézia ba nesesidade urjente hosi mekanizmu preventivu sira. “Timor-oan barak hatene saida maka signifika moris iha tauk ba detensaun, ba violénsia, ba silénsiu iha odamatan besi nia kotuk”, nia hatete.

Nid Satjipanon, Reprezentante Ázia Pasífiku no Benjamin Buckland, Asesór Seniór ba Fiskalizasaun hosi APT subliña katak OPCAT estabelese enkuadramentu preventivu kooperativu ida, ne’ebé ezije estadu sira atu estabelese Mekanizmu Preventivu Nasionál (NPM) independente sira ho podér sira atu hala’o vizita sira ne’ebé la fó sai ba fatin detensaun hotu-hotu. APT nota katak ho ratifikasaun, Timor-Leste sei koloka nia-an hanesan pioneiru direitus umanus iha rejiaun Ázia-Pasífiku.

José Luis Oliveira husi AJAR Timor-Leste, aprezenta deskobrimentu sira hosi serbisu advokasia sosiedade sivíl nian, hodi valida komunidade nia lian sira ne’ebé apoia ratifikasaun, enkuantu Teresinha Ximenes fahe PDHJ ninia serbisu monitorizasaun ne’ebé eziste, hodi nota katak Timor-Leste “la hahú hosi zero”, instituisaun Provedoria hala’o daudaun ona vizita detensaun regulár sira tuir ninia mandatu konstitusionál. Arnaud Chaltin hosi Gabinete Komisáriu Alta ba Direitus Umanus (OHCHR) kompara esperiénsia sira hosi nasaun sira seluk iha rejiaun ne’ebé ratifika ona OPCAT.

Provedór halo apelu diretu ba Deputadu ne’ebé prezente atu kompleta prosesu ratifikasaun. “Ita-boot kaer kaneita ida ne’ebé bele kompleta viajen ida-ne’e,” nia hatete. “Husik Parlamentu ida-ne’e ema rekorda katak nia maka foti pasu importante ida-ne’e.”

Iha diskursu enseramentu, Provedór reafirma kompromisu PDHJ nian atu avansa prosesu ratifikasaun. “Ratifika OPCAT maka oinsá ita transforma memória ba protesaun,” nia hatete. “Ida-ne’e maka oinsá ita hatete ho forma klaru no firmi: saida maka akontese iha pasadu labele akontese tan iha prezente.”