Liquiçá, 15 juñu 2026 – Provedóra-Adjunta ba Direitus Umanus, Maria Marília da Costa, hamutuk ho Funmi Balogun, Koordenadóra Rezidente Nasoins Unidas nian iha Timor-Leste, no Segundu Komandante Komandu Polísia Munisípiu Liquiçá, Superintendente Asistente Mateus da Costa Teixeira, ofisialmente loke formasaun loron lima kona-ba Direitus Umanus no Kna’ar Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) ba membru polísia na’in 25 iha Munisípiu Liquiçá.
Hala’o ho tema “Hala’o kna’ar Polísia nian ho Respeitu no Protesaun ba Direitus Umanus,” formasaun ne’e ho objetivu atu hametin ofisiál sira-nia komprensaun kona-ba padraun direitus umanus no garante katak atividade polisiamentu sira hala’o tuir lei no Konstituisaun. Inisiativa ne’e reflete Artigu 147 Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste, ne’ebé ezije ba PNTL atu prevene krime enkuantu respeita direitu no liberdade umanu fundamentál.
Iha diskursu abertura nian, Provedóra-Adjunta, Maria Marília da Costa hateten formasaun ne’e halo parte iha programa PDHJ nian ba tinan 2026, ne’ebé inklui atividade hanesan ba membru polísia sira iha Dili, Ainaro, Liquiçá, no Lautém.
“PDHJ nia mandatu inklui kooperasaun ho PNTL hodi promove no proteje direitus umanus. Formasaun ne’e refleta ami nia kompromisu atu hametin parseria hodi garante katak prinsípiu direitus umanus mak orienta serbisu polísia nian iha nivel hotu-hotu,” nia hateten durante sesaun abertura ne’ebé hala’o iha Salaun Komandu Polísia Munisípiu Liquiçá.
Nia subliña katak PDHJ nia misaun mak atu hasa’e konxiénsia públiku no promove kultura ida ne’ebé respeita direitus umanus, estadu direitu, no governasaun di’ak, hodi nota katak PNTL nu’udar parseiru xave ida husi instituisaun ne’e. Tuir Lei PDHJ, PNTL, Forsa Defeza (F-FDTL), no Servisu Prizionál mak entre instituisaun sira ne’ebé PDHJ hetan mandatu atu koopera diretamente.
Bainhira dirije ba ofisiál partisipante sira, Provedóra-Adjunta rekoñese dezafiu sira ne’ebé pesoál polísia sira hasoru no fó hanoin ba sira kona-ba responsabilidade sira ne’ebé sira asumi bainhira uza uniforma Polísia nian.
“Ba ofisiál sira Ha’u hatene ita nia serbisu todan. Ita lori farda, Ita lori responsabilidade, Ita lori fuan povu nian iha ita nia liman. Maibé farda ne’e la’ós de’it poder, Farda ne’e mós promesa. Promesa atu proteje, atu rona, atu trata ema hotu ho dignidade. Katuas ferik, feto, labarik, ema ho defisiénsia, ema ne’ebé sala ka la sala – sira hotu maka sidadaun,” nia hatete.
Nia subliña liután katak direitus umanus la’ós de’it konseitu legál sira maibé valór sira ne’ebé reflete iha asaun no desizaun sira loroloron nian.
Formasaun ne’e foka liu ba objetivu prinsipál tolu: aplika prinsípiu direitus umanus iha polisiamentu loroloron, respeita no proteje grupu vulneravel sira, no hametin konfiansa entre polísia no komunidade ne’ebé sira serbí. PDHJ reafirma nia kompromisu atu kontinua apoia PNTL liuhosi inisiativa kapasitasaun ne’ebé promove polisiamentu ne’ebé profisionál, bazeia ba direitu.
Iha sesaun hanesan Provedóra-Adjunta mós fasilita aprezentasaun kona-ba PDHJ nia papél hodi promove no proteje direitus umanus no avansa governasaun di’ak iha Timor-Leste.
Ko’alia iha eventu ne’e, Koordenadóra Rezidente Nasoins Unidas nian, Funmi Balogun destaka Timor-Leste nia oportunidade atu hametin liután ninia reputasaun nu’udar nasaun demokrátiku ne’ebé komprometidu ba direitus umanus, governasaun di’ak, no polisiamentu ne’ebé sentradu iha komunidade.
“Nu’udar demokrasia joven ida ne’ebé kontinua hetan respeitu internasionál, Timor-Leste iha oportunidade valioza atu reforsa nia kompromisu ba governasaun demokrátiku, direitus umanus, no polisiamentu profisionál ne’ebé tau komunidade sira iha sentru,” nia hateten.
Balogun nota katak ofisiál polísia sira la’ós de’it guarda ba orden públika maibé mós protetór ba direitu konstitusionál sira no konfiansa públika nian. Nia subliña katak profisionalizmu no konduta hosi ofisiál ida-idak influensia diretamente sidadaun sira-nia konfiansa iha instituisaun públika sira.
Tuir Koordenadóra Rezidente ONU nian, formasaun ne’e fó oportunidade importante ba ofisiál sira atu reflete kona-ba padraun direitus umanus internasionál ne’ebé relevante ba sira-nia servisu loroloron, troka esperiénsia prátika, hametin koñesimentu operasionál, no hasa’e sira-nia kapasidade profisionál atu hala’o sira-nia knaar ho efetivu, ho responsabilidade, no tuir obrigasaun direitus umanus Timor-Leste nian.
Nia reafirma kompromisu Nasoins Unidas nian atu apoia Timor-Leste hodi hametin estadu direitu, promove direitus umanus, no harii kapasidade institusionál, hodi nota katak parseria ho PNTL nu’udar parte importante ida hosi esforsu sira-ne’e.
Balogun mós enkoraja partisipante hotu-hotu, partikularmente ofisiál feto sira, atu envolve ativamente iha diskusaun sira, fahe perspetiva sira ho nakloke, no aproveita didi’ak oportunidade atu aprende hosi ida seluk no hosi fasilitadór sira.
“Ha’u fiar katak koñesimentu no abilidade ne’ebé hetan liuhosi formasaun ne’e sei kontribui ho pozitivu ba kontinuasaun dezenvolvimentu PNTL nian no ba seguransa, dignidade, no moris di’ak povu Timor-Leste nian,” nia hateten.
Entretantu, Segundu Komandante PNTL Munisípiu Liquiçá, Superintendente Asistente Mateus da Costa Teixeira, husu ba partisipantes hotu atu aproveita formasaun ne’e ho di’ak maske nia durasaun limitadu.
Nia enkoraja ofisiál sira atu fó atensaun maka’as ba lisaun no esperiénsia sira ne’ebé fasilitadór sira fahe no uza formasaun hanesan referénsia prátika bainhira hala’o sira-nia kna’ar iha terrenu.
“Ita hetan konfiansa atu aplika lei no mantein orden públika. Maibé, iha tempu hanesan polísia hetan akuzasaun ba nia atuasaun sira ne’ebé viola direitus umanus ka kontra lei sira ne’ebé loloos ita atu. Tanba ne’e maka esensiál ba ita atu komprende ho klaru ita nia responsabilidade sira no aplikasaun loloos lei nian,” nia hatete.
Nia subliña katak, nu’udar aplikadór lei sira iha liña oin ne’ebé serbisu diretamente iha komunidade sira nia laran, ofisiál polísia sira tenke iha komprensaun sólidu kona-ba prosedimentu legál sira no padraun direitus umanus nian.
Treinamentu ne’e fasilita husi pesoál sira husi PDHJ nia Diresaun Promosaun, Sentru Formasaun Polísia, no Gabinete Direitus Umanus Nasoins Unidas nian iha Timor-Leste. Programa ne’e hala’o iha loron 15 to’o 19 juñu 2026 iha Salaun Komandu Polísia Munisípiu Liquiçá no halibur polísia na’in 25, inklui feto no mane.
This post is also available in: English


