Ave Caicoli, Dili, Timor-Leste

info@pdhj.tl

  • tp
  • en

Provedor Subliña Importánsia Dezenvolvimentu Inkluzivu Iha Semináriu Direitus Umanus Iha Munisípiu Ainaro

Dili, 11 abril 2025 – Provedór Direitus Umanus no Justisa, Virgílio da Silva Guterres ‘Lamukan’, sai oradór iha Semináriu Munisipál kona-ba “Direitus Umanus no Inkluzaun Sosiál”, ne’ebé hala’o iha loron 26 fulan-marsu tinan 2025 iha Salaun Administrasaun Munisípiu Ainaro.

Ko’alia kona-ba tema “Papél PDHJ nian iha Protesaun Direitus Umanus ba Grupu Vulnerável sira”, Provedór subliña katak iha nasaun demokrátiku hanesan Timor-Leste, objetivu prinsipál hosi polítika públika hotu-hotu—ne’ebé implementa hosi governu ka entidade públika sira—tenke garante bem-estar povu nian.

“Ema maka tenke sai sentru ba dezenvolvimentu,” nia afirma. “PDHJ hahú nia servisu bazeia ba lei ne’ebé Parlamentu Nasionál aprova iha tinan 2004, ho mandatu atu halo fiskalizasaun ba polítika públika no halo advokasia ba protesaun direitus umanus.”

Refere ba Artigu 27 Konstituisaun nian, Provedór subliña papél instituisaun independente sira-nian iha fiskalizasaun ba asaun sira hosi entidade públika sira—hanesan Governu, Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), no Falintil-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL)—hodi garante katak sira-nia polítika no desizaun fó prioridade ba direitu no dignidade sidadaun hotu-hotu nian. Nia mós nota katak provizaun konstitusionál sira husi Artigu 16 to’o 61 garante sidadaun sira-nia liberdade fundamentál, inklui direitu sivíl, polítiku, ekonómiku, no sosiál.

“Ida-ne’e esensiál atu komprende no aplika prinsípiu konstitusionál sira-ne’e, ne’ebé barak maka mai hosi instrumentu direitus umanus internasionál sira ne’ebé ratifika hosi Timor-Leste,” nia esplika. “Artigu 6 hosi ita-nia Konstituisaun mós trasa estadu nia obrigasaun atu tane aas objetivu sira-ne’e.”

Iha nia vizita ba Ainaro, Provedór envolve iha diskusaun ho sekretáriu munisipál na’in rua, no hato’o preokupasaun kona-ba planu dezenvolvimentu ba infraestrutura lokál.
“Bainhira ita koalia kona-ba dezenvolvimentu estrada, ita ténke ko’alia mos kona-ba inkluzaun,” nia hateten. “Estrada sira la’ós de’it ba karreta no motór sira; sira ba ema sira. Planu dezenvolvimentu ruma ténke garante asesu ba ema hotu-hotu—inklui idozu, labarik, foin-sa’e, ema ho defisiénsia, no indivídu LGBTIQ+ sira. Inkluzaun signifika katak laiha ema ida maka husik hela iha kotuk.”

Nia mós enkoraja lider lokál sira, liuliu xefe aldeia sira, atu identifika no komprende demografia iha sira-nia komunidade laran—inklui ema ho defisiénsia, adultu ho idade boot, feto, mane, no labarik sira—atu nune’e bele informa di’ak liután polítika dezenvolvimentu inkluzivu.

“Se ita fiar duni ita-nia liafuan, ita tenke reflete ida-ne’e iha asaun. Mai ita asegura katak laiha ema ida mak husik hela iha kotuk. Ne’e mak Timor-Leste ne’ebé ita harii,” nia hakotu.

Semináriu ne’e organiza husi Asosiasaun HAK, Plan Internasionál, Asosiasaun Halibur Defisiente Matan Timor-Leste (AHMDTL), no ARCOIRIS Timor-Leste. Eventu ne’e halibur lider komunitáriu sira, xefe aldeia sira, ema ho defisiénsia vizuál, indivídu LGBTIQ+, no parte interesada relevante sira seluk hodi diskute aprosimasaun inkluzivu ba direitus umanus.

This post is also available in: English

Notisia seluk

Mensájen husi Provedór Direitus Umanus no Justisa ba Selebrasaun Tinan Foun Xinés  2026

Dí1i, 17 fevereiru 2026— Ohin,  ita hamutuk ho ita nia maun no alin sira husi desendénsia Xíneza hodi selebra festividade importante liu iha kalendáriu...

KOMUNIKADU IMPRENSA-PDHJ Saúda Desizaun Governu Nian Hodi Suspende Rekrutamentu PNTL no Lansa Investigasaun Independente

Dí1i, 12 fevereiru 2026— Iha loron 11 fevereiru 2026, IX Governu Konstitusionál, liuhosi Konsellu Ministru, aprova projetu Rezolusaun Governu ne’ebé aprezenta hosi Ministru Interiór,...

KOMUNIKADU IMPRENSA-PDHJ Analiza Keixa Sira Kona-Ba Prosesu Rekrutamentu Kadetes PNTL 2025/2026

KOMUNIKADU IMPRENSA 09 fevereiru 2026 PDHJ Analiza Keixa Sira Kona-Ba Prosesu Rekrutamentu Kadetes PNTL 2025/2026 no Identifika Evidénsia Ilegalidade no Violasaun ba Prinsípiu Konstitusionál Sira Dili,...

KOMUNIKADU BA IMPRENSA –  Gabinete Provedoria dos Direitos Humanos e Justiça (PDHJ) Anúnsia Relokalizasaun Temporária

Dili, 30 janeiru 2026– Gabinete Provedoria Direitus Umanus no Justisa (PDHJ) sei hala'o nia operasaun (servisu) husi fatin temporáriu iha Excelsior Resort, Behoris, Prais dos Coqueiros Avenida de...